Zachowek a darowizny
W polskim prawie spadkowym zachowek jest instytucją chroniącą najbliższych członków rodziny (uprawnionych), którzy w razie śmierci spadkodawcy zostali pominięci lub ograniczeni w dziedziczeniu. Jednocześnie spadkodawca ma prawo przekazywać swój majątek za życia w formie darowizn. Czy zatem jeśli spadkodawca przed śmiercią dokona darowizny na rzecz jakiejkolwiek osoby, to spadkobiercy mogą domagać się jej „włączenia” do masy spadkowej?
Czym jest zachowek?
Zachowek to instytucja prawna, której celem jest ochrona najbliższych członków rodziny spadkodawcy (takich jak zstępni, małżonek, a w niektórych przypadkach również rodzice), którzy zostali pominięci w testamencie lub otrzymali w spadku mniej, niż wynosiłaby ich należna część spadku w przypadku dziedziczenia ustawowego. Prawo do zachowku przysługuje, nawet jeśli spadkodawca w testamencie przekazał cały majątek komuś innemu.
Wysokość zachowku to co do zasady połowa wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu w dziedziczeniu ustawowym. Jeśli uprawniony jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.
Roszczenie o zachowek ulega przedawnieniu z upływem pięciu lat.
- Jeśli spadkodawca nie pozostawił testamentu, termin ten liczy się od dnia jego śmierci (otwarcia spadku).
- W przypadku, gdy testament został sporządzony, termin przedawnienia liczy się od dnia ogłoszenia testamentu.
Jak darowizny wpływają na zachowek?
Dokonanie darowizny przez spadkodawcę za życia ma istotny wpływ na obliczenie zachowku. Wartość niektórych darowizn dolicza się do tzw. substratu zachowku, czyli do masy spadkowej, od której oblicza się należny zachowek. Ma to na celu zapobieżenie sytuacji, w której spadkodawca poprzez darowizny pozbawiłby uprawnionych do zachowku ich należnej części spadku.
Doliczane do substratu zachowku są następujące darowizny:
- Darowizny na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku. Wartość takich darowizn dolicza się do spadku bez względu na to, kiedy zostały dokonane. Nie ma tu ograniczenia czasowego.
- Darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Wartość takich darowizn dolicza się do spadku tylko, jeśli zostały dokonane w ciągu ostatnich 10 lat przed śmiercią spadkodawcy.
Natomiast do substratu zachowku nie zalicza się następujących darowizn:
- Drobne darowizny zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach. Są to np. prezenty urodzinowe, świąteczne, kieszonkowe, których wartość jest niewielka i mieszczą się w ramach przyjętych obyczajów.
- Darowizny dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku, jeśli zostały dokonane wcześniej niż 10 lat przed otwarciem spadku (śmiercią spadkodawcy).
- Darowizny uczynione przez spadkodawcę w czasie, gdy nie miał zstępnych, nie dolicza się do zachowku należnego zstępnemu.
- Darowizny uczynione przed zawarciem małżeństwa nie są wliczane do zachowku należnego małżonkowi.
Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalenia zachowku.
Jeśli uprawniony do zachowku nie może go otrzymać od spadkobierców (np. spadek jest „pusty” z powodu wcześniejszych darowizn), może żądać uzupełnienia zachowku od osoby, która otrzymała darowiznę doliczoną do spadku. Obdarowany będzie zobowiązany do zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku.